تبلیغات
تحلیل مصرف آب در کشت گندم ایران؛ آیا الگوی فعلی پایدار است؟
مصرف آب در کشت گندم ایران با الگوی فعلی در بلندمدت پایدار نیست. گندم آبی هر سال میلیاردها مترمکعب آب می‌گیرد، بخش بزرگی از آن پیش از رسیدن به ریشه هدر می‌رود و برداشت از سفره‌های زیرزمینی از توان بازسازی‌شان بیشتر است. این وضعیت یک‌شبه ساخته نشده و با یک تصمیم هم عوض نمی‌شود.
برای قضاوت دقیق باید چهار چیز را کنار هم دید: گندم چقدر آب می‌خواهد، چقدرش هدر می‌رود، سهمش از کسری آب کشور چیست و هر راه اصلاح چه هزینه و خطری دارد. اگر فقط یکی از این‌ها را می‌شد اصلاح کرد، کدام را انتخاب می‌کردید؟
مصرف آب در کشت گندم ایران چقدر است و به کجا می‌رود؟
پیش از حرف زدن از پایداری، باید حجم آب را بشناسید. برآوردهای پژوهشی نشان می‌دهد آبی که گندم لازم دارد با آبی که از چاه و رودخانه برداشت می‌شود یکی نیست. همین فاصله، بخش مهمی از ماجراست.
گندم آبی در یک سال زراعی چند میلیارد مترمکعب آب می‌خواهد؟
حدود ۸ میلیارد مترمکعب آب خالص و حدود ۱۸ میلیارد مترمکعب آب برداشتی. این دو رقم تقریبی از برآورد ملی سال زراعی ۱۳۹۱–۹۲ می‌آید. برآورد از نیاز آبی گیاه و کارایی مزرعه حساب شده، نه از شمارنده‌ی چاه‌ها؛ یعنی با یک تخمین منطقی طرفیم، نه شمارش دقیق. نیاز خالص یعنی آبی که خود گیاه برای رشد لازم دارد. آب برداشتی یعنی آبی که باید از منبع بیرون کشیده می‌شد تا همان نیاز تأمین شود. اختلاف نزدیک به ده میلیارد مترمکعبی این دو، آبی است که در مسیر هدر رفته. رقم‌ها قدیمی‌اند و عدد امروز می‌تواند فرق کند. آنچه از آن‌ها می‌شود برداشت کرد، نسبت نیاز به برداشت است، نه خودِ رقم.
چرا بخش بزرگی از آب مزرعه به ریشه گندم نمی‌رسد؟
چون آب در بیشتر مزرعه‌ها به همه‌ی نقطه‌ها یکنواخت نمی‌رسد. در همان برآورد ملی، میانگین کارایی مصرف آب در مزرعه حدود ۴۴ درصد بود (تقریبی). یعنی از هر ۱۰۰ لیتر آبِ برداشتی، حدود ۴۴ لیتر به گیاه می‌رسید و بقیه با نفوذ عمقی، تبخیر و رواناب از دسترس ریشه خارج می‌شد. علت‌های رایج این هدررفت:
- زمین ناهموار که آب را در پستی‌ها جمع می‌کند و از بلندی‌ها دور نگه می‌دارد
- نوبت‌های آبیاری طولانی که با نیاز واقعی گیاه اندازه نشده‌اند
- هدررفت در مسیر انتقال از چاه تا مزرعه
روش‌های تحت فشار مثل آبیاری بارانی گندم آب را یکنواخت‌تر پخش می‌کنند و این هدررفت را کم می‌کنند. در عوض برق و نگهداری می‌خواهند و در باد شدید راندمانشان پایین می‌آید.
گندم و بحران آب زیرزمینی؛ مشکل از محصول است یا محل کشت؟
آب هدررفته فقط ضرر مزرعه نیست؛ بخش بزرگی از آن از چاه‌هایی می‌آید که دوباره پر نمی‌شوند. برای همین بحث گندم و آب در ایران همیشه به یک سؤال می‌رسد: ایراد از خودِ گندم است یا از جایی که کاشته می‌شود؟
کسری مخازن زیرزمینی چقدر است و کشاورزی چه سهمی دارد؟
کسری انباشته‌ی آب زیرزمینی ایران حدود ۱۴۶ میلیارد مترمکعب برآورد شده است. بر اساس آخرین آمار رسمی منتشرشده‌ی صنعت آب، منابع تجدیدپذیر کشور حدود ۱۰۳ میلیارد مترمکعب در سال است، برداشت از آب زیرزمینی بیش از ۵۰ میلیارد مترمکعب است و مصرف بخش کشاورزی نزدیک ۸۲ میلیارد مترمکعب ثبت شده. همه‌ی این رقم‌ها تقریبی‌اند. هر سالی که برداشت از تغذیه بیشتر باشد، این کسری بزرگ‌تر می‌شود و برداشت سال بعد گران‌تر تمام می‌شود. معنی‌اش روشن است: سال‌هاست بیشتر از آنچه آبخوان‌ها پس می‌گیرند برداشت می‌کنیم. گندم تنها عامل نیست، اما سطح زیر کشت گسترده‌ای دارد و بخشی از آن آبی است؛ پس هر مقدار صرفه‌جویی در آن، روی کل این حساب اثر می‌گذارد.
فرونشست زمین؛ هزینه‌ای که در قیمت گندم دیده نمی‌شود
وقتی آبخوان خالی می‌شود، زمین روی آن می‌نشیند و این نشست برنمی‌گردد. مطالعه‌ی ماهواره‌ای حدود ۵۶ هزار کیلومترمربع از ایران، یعنی نزدیک به ۳٫۵ درصد مساحت کشور، را درگیر فرونشست می‌داند و در بعضی نقطه‌ها نرخ آن از ۳۵ سانتی‌متر در سال هم بیشتر است (تقریبی). پژوهشگران کشاورزی آبیِ ناپایدار را عامل اصلی افت آب زیرزمینی و این فرونشست دانسته‌اند. لایه‌ی فشرده‌شده دیگر آب سابق را نگه نمی‌دارد، پس حتی چند سال پرباران هم ظرفیت ذخیره را برنمی‌گرداند. برای کشاورز، این یعنی چاه عمیق‌تر و برق بیشتر برای هر مترمکعب آب. این هزینه امروز در قیمت گندم نمی‌نشیند، اما چند سال بعد در ترک جاده، لوله و زمین کشاورزی خودش را نشان می‌دهد.
بهره‌وری آب گندم ایران در مقایسه با جهان
برای سنجیدن این هدررفت، پژوهشگران شاخصی به نام بهره‌وری آب را به کار می‌برند: به ازای هر مترمکعب آب، چند کیلو گندم برداشت می‌شود. ایران در این شاخص نه ته جدول است و نه بالای آن، بلکه وسط.
هر مترمکعب آب در ایران چند کیلو گندم می‌دهد؟
برای گندم آبی حدود ۱٫۸ کیلوگرم. برآورد پژوهشی دو دهه‌ی اخیر برای ایران همین رقم را می‌دهد و ایران را در گروه متوسط جهان می‌گذارد. فاصله‌ی ایران با میانگین جهانی کوچک است، اما تا گروه پربازده راه بیشتری هست. مقایسه با چند مرجع:
- ایران، گندم آبی: حدود ۱٫۸ کیلوگرم
- میانگین جهانی: حدود ۲ کیلوگرم
- میانگین ۲۰ تولیدکننده‌ی بزرگ: حدود ۱٫۹۳ کیلوگرم
- اروپای غربی و مصر: حدود ۲٫۴ کیلوگرم
همین پژوهش می‌گوید در مناطق مستعد می‌شود بهره‌وری را تا دو برابر رقم فعلی برد، البته با برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری میان‌مدت. روش محاسبه در منبع‌های مختلف فرق دارد؛ رقم‌ها را فقط داخل یک منبع با هم مقایسه کنید. همه‌ی عددها تقریبی‌اند.
گندم دیم یا آبی؛ کدام در کم‌آبی ریسک کمتری دارد؟
هیچ‌کدام بی‌ریسک نیست؛ فقط ریسکشان از دو جای مختلف می‌آید. گندم دیم به باران وابسته است و بهره‌وری آن به ازای هر مترمکعب آب باران حدود ۰٫۴ تا ۰٫۶ کیلوگرم برآورد شده (تقریبی)، پس در سال خشک عملکردش سقوط می‌کند. گندم آبی ثبات بیشتری دارد، اما این ثبات را از چاهی می‌گیرد که کسری دارد. راه میانی، آبیاری تکمیلی است:
- ذخیره‌ی بخشی از آب باران در حوضچه
- آبیاری فقط در مرحله‌های بحرانی رشد
- استفاده از بذر مقاوم به خشکی در زمین‌های دیم
این راه آب کمتری از آبخوان می‌برد، ولی به حوضچه، برنامه و کشاورز آموزش‌دیده نیاز دارد. انتخاب بین این روش‌ها به بارش منطقه و دسترسی مطمئن به آب بستگی دارد، نه به عادت.
ادامه الگوی فعلی، ارتقای آبیاری یا جابه‌جایی کشت؛ مقایسه سه مسیر
سه مسیر پیش روی گندم ایران است و هر کدام قیمتی دارد که یکی از طرف‌ها باید بپردازد. جدول زیر اثر هر مسیر بر مصرف آب و ریسک اصلی‌اش را کنار هم می‌گذارد.
|
مسیر |
اثر بر مصرف آب |
ریسک و محدودیت |
|
ادامه الگوی فعلی |
برداشت و کسری آبخوان بدون تغییر ادامه پیدا می‌کند |
افت چاه‌ها، شوری، فرونشست و گران‌شدن پمپاژ |
|
ارتقای روش آبیاری |
هدررفت مزرعه کم می‌شود و بهره‌وری در مناطق مستعد تا دو برابر هم می‌رود |
هزینه‌ی اولیه، برق، نیاز به آموزش |
|
جابه‌جایی کشت |
بیشترین کاهش برداشت از آبخوان |
افت درآمد کشاورز و خطر وابستگی بیشتر به واردات |
مسیر دوم برای کشاورز کم‌چالش‌ترین است و مسیر سوم بیشترین اثر را دارد؛ مسیر اول تنها گزینه‌ای است که بدون هزینه‌ی امروز، هزینه‌ی بزرگ‌تر فردا را می‌سازد.
جمع‌بندی؛ الگوی فعلی گندم با کدام شرط پایدار می‌ماند؟
فقط وقتی برداشت از آبخوان‌ها به توان بازسازی‌شان نزدیک شود. برای این کار سه چیز لازم است: هدررفت مزرعه کم شود، گندم آبی در دشت‌های بحرانی محدود یا جابه‌جا شود و قیمت خرید طوری باشد که کشاورز برای حفظ درآمد مجبور به پمپاژ بیشتر نشود. هر کدام را جدا اجرا کنید، بخشی از مسئله می‌ماند. به همین دلیل است که شرکت karanehno.com طی سال های اخیر به صورت جدی وارد افزایش بهره وری مزارع گندم شده است و با داشتن چندده مزرعه در سطح کشور، توانسته است جایگاه اول این حوزه و بهره وری این حوزه را برای خود کند. برای اطلاعات بیشتر می توانید به آدرس این وب سایت مراجعه کنید که فقط کافی است در گوگل جست و جو کنید: “کرانه نیلگون افق” و روی لینک اول زده و وارد این وب سایت شوید.